Ayvalık'ta Hava

Canlı Kameralar

Şehrin Hafızası

1966’da yayımlanan Şehrin Mimarisi modern mimarlık eleştirileri açısından bir dönüm noktasına işaret eder. Yazarı Aldo Rossi , mimarlığın şehrin inşasından sorumlu olan disiplin olmasına paralel ve karşılık olarak şehrin de kolektif hafızası ile mimarlığın kaynağı olduğunu savunur. Şehir büyük bir ev gibidir, ev ise küçük bir şehir. Böylece şehri istatistiklere, grafiklere, planlamanın kurallarına, ekonomik spekülasyonların şekillendirmelerine, arazinin kullanımına indirgeyen ve eşzamanlı mekân ve mülkiyet analizleriyle açıklamaya çalışan modern planlamanın aksine Şehrin Mimarisi şehrin hikayesini eşzamanlı ve artzamanlı bir süreklilik üzerinden okumayı/anlamayı , mimarlığın şehirle doğrudan ilişki kurduğu, hafızasıyla mimarlık faaliyetlerini besleyen bir damar olduğu yeni bir metod öneriyor.

Bu yazıyı düşünürken bu kitaba başvurmamı ve alıntılamaya kalkışmamı sağlayan fırsat, kitabın uygun içeriğinin yanı sıra Ayvalık ile ilgili bir nedenden dolayı zaten ofisimde ve elimin altında duruyor olması. İlk yayımlanışından tam 40 yıl sonra Türkçeye çevirilen ve basılan Şehrin Mimarisi kitabının bu 2006 Türkçe baskısının kapağında 5 yıldır Ayvalık’ta yaşayan sanatçı Sahir Erdinç’in bir yağlıboya resmi var. Bu resim, yayvan üçgen çatıları ve tahrip olmuş bacası ile Ayvalık’ın girişindeki eski Sezai Ömer sabunhanesinin resmi.

Bu hem üzerine düşünülmüş hem de rastlantısal bir bağlantı. Rossi’nin şehir ve mimarinin ilişkilerini tanımlamaya çalışırken değindiği olasılıklar ve etkileşimlerin hareketine benzer bir bağlantı.

Rossi’nin 1960ların dünyasında, mimarlık ve şehircilik anlayışına farklı bir bakış açısı getirerek bu konulara yaklaşımların tazelenmesini sağlamış olan kitabı, günümüzde Ayvalık ile ilgili, “Gelişmiş kent nedir? Güncel ve gündelik ekonomik koşulların dayattığı mekanların ilişkisi mi? yoksa kültürel geçmişe ve birikime sahip çıkarak modern yaşamın ihtiyaçlarına yanıt veren bir doku mu?” sorularının cevabı için de iyi bir kaynak.

İnsanların belli bir coğrafya üzerinde örgütlenmesinin zaman içinde oluşturduğu şehirde herşey hem kollektif hem de bireyseldir. Zaman içinde tarihsel koşullar ile ve insanların seçimleri ve bu seçimlerin ifadeleri olan yapılarla şekillenen şehir  kendi karakteristik parçalarını oluşturur ve bu parçalar da tekrar şehre karakterini verir.

Şehrin kendisi orada yaşayanların ortak hafızasıdır, bu hafıza şehrin tarihsel zaman içindeki kaçınılmaz dönüşümlerinde şehrin ortak bilincini ve fikrini yeni dönemlere taşır. Bu hafızanın en kalıcı nesneleri, şehrin tarihinin tanıkları, şehri oluşturan yapılar ve bu yapıların coğrafyayla ve birbirleriyle ilişkileridir.Ayvalık, Rossi’nin kitabını okurken, kitabın tüm tezlerini canlandırmak için çok iyi bir örnek.

Ayvalık’ın tarihinin, neredeyse tüm süreçlerinin belgeleri, bugün orijinal işlevlerini kaybetmiş, yalnızca orijinal biçimlerini koruyabilmiş bile olsalar neredeyse tüm yapıları ve sokaklarıyla, tüm biriktirdikleri ile şehrin kendi hafızasına kılavuzluk yapacak nitelikteler. Bugünkü Ayvalık’ın kullanıcıları ve bu şehirin bugünkü toplumu olarak herbirimiz bu hafızanın içinde, bu hafızanın parçalarına sahip olarak bu hafızadan etkilenerek yaşıyoruz.

Bu hafıza sadece bizden önceki kuşakların aktardıkları pasif hafıza değil kendi çok yakın tarihimizle ilgili aktif hafızamızda aynı zamanda.

Şehirler sürekli dönüşüm ve değişim geçirirler. Ama şehrin ortak bir fikri var ise, ortak hafızasına bir ölçüde sahip çıkılıyor ise bu dönüşüm ve değişim şehrin kalıcı parçalarına hayat vermeye devam edebilir. Şehirlerin değişimine etken olan bir çok neden vardır, ekonomik, politik, sosyolojik, coğrafi, iklimsel vs.

Ayvalık, çok kısa özetlersek, kuruluşu aşamasındaki Osmanlı topraklarında yaşayan ortodoks rum toplumu kültürünün ekonomik, sosyal, dini özelliklerinin tarihsel koşullar içinde örgütlenmesiyle şekillenmiş, cazibeli bir ticaret ve eğitim merkezi haline gelmiş. Depremler ve yağmalar geçirmiş. Deniz kenarından başlayan mahalleleri zaman içinde çoğalmış, yapılanmanın arttığı dönemlerin yanısıra, tüm şehrin insansız ve metruk kaldığı yıllar yaşamış. Mübadele ile tüm toplumunu ve doğal olarak yapıları mekansal işlevlerini değitirmiş. Yeni toplumuna göre tekrar şekillenmiş, zeytinyağı üretimi ile tekrar bir sanayi merkezi haline gelmiş, üretimhaneleri tekrar canlanmış.

Ama bu süreç te 1980’lerden itibaren sekteye uğramış ve Ayvalık tekrar bir tarım sanayisi şehri olma özelliğini hızla kaybetmiş. Yeni kimliğini ararken ise yeni ve hızlı başka bir dönüşümün daha içine girmiş.

Ayvalık’taki bu değişim ve dönüşümleri şehrin mimarisi bağlamında incelersek, ilk aşamada mübadele sonrası ikisi aynı bina içinde yer alan işyeri ve konut yapısının çözüldüğünü görürüz. Hayat ve Hayataltı bugün Ayvalık evlerinde farklı işlevler için kullanılmıyor. Yapılar çift işlev yerine ya tamamı konut ya da tamamı işyeri olarak kullanılıyor. Bu da tüm diğer modern şehirlerde olduğu gibi Ayvalık’tada, şehrin konut ve işyerinin eski içiçe geçmiş altyapısını zorlayarak kendine yeni bir çarşı, kurumsal ve kamusal yapılar ve ticarethanelerden oluşan bir şehir merkezi ve konutlardan oluşan yaşam alanları doğmasına neden olmuş. Bu yerleşim tarzı eski altyapıyı özellikle ölçek bağlamında zorladığı için şehrin yeni konut bölgeleriyle genişlemesi, üretimhaneleri merkezden dışarı kaydırması ile sanayi bölgesini oluşturması, yeni ulaşım yollarının açılması ile şehrin ölçeği büyümüş. Ayvalık’ın bu kendi ekonomik iç dinamiğine ek olarak, Türkiye genelindeki salgın hastalık “tatil siteleri” ya da “site evleri”, “villa siteleri”(ekonomik değerlerini yitirdiği düşünülen denize yakın zeytinliklerin kesilip imarlı alanlar haline getirilmesi ile de ) kontrolsüz başka bir genişlemeye neden olmuş.

Modern dönemde bu dönüşümlerin önemli bir bölümü planlama temelinde meşruiyet kazanıyor. İmar planları şehrin dönüşümünü kontrol eden güçlerin kendini ifade ettiği fiziksel biçim olarak tanımlanabilir. Şehrin planlanması üzerindeki en önemli etken genellikle doğal olarak ekonomik güçlerdir. Ayvalık’ta ise şehir planının, tarihsel sit alanını korumak gibi bir işlevi daha var. Bölgenin bağlı olduğu 3 tane (Ayvalık, Cunda ve Çamlık) Koruma Amaçlı İmar Planları var. Bu Koruma Amaçlı İmar Planlarının metinleri Belediye İmar işlerinden edinilebilir. Bu planların varlığı şehrin büyümesini bir ölçüde kontrol altında tutuyor ve kontrollü şekillendiriyor. Ama yeterlilikleri yada uygulama aşamasında ne kadar deformasyona açık oldukları, bu planları kimin yorumlayarak ne gibi yapılanmalara izin verildiği de ayrı bir inceleme konusu.

Şehrin yapısındaki değişiklikleri, şehrin farklı kısımlarına dağılmış bir çok grubun doğal eğilimleri ile açıklayabileceğimizi düşünürsek, Ayvalık’ı, yani Şehri oluşturan bireylerin, öncelikle şehrin dönüşümünde hem ortak hem de bireysel olarak ne kadar etkin olduklarını fark etmeleri gerekiyor.

Tekrar Ayvalık’ın yeni kimliğini aramasına, gelişmiş kent olma çabası ile ilgili duruşuna geri dönecek olursak, bugün çarsısındaki dükkanların hergün birer ikişer kapandığı, öte yandan yeni kurduğu sanayi bölgesinde inşaat faaliyetleri hızla devam eden Kipa’sıyla Ayvalık’ın güncel duruşuna bakmamız gerekiyor. Olumlu yada olumsuz etkileri ile Ayvalık’ta yaşanan tüm değişimler, bireylerin tercihlerinin ortak dinamiği ile ortaya çıkıyor.

Dolayısı ile bireylerin şehrin tarihine, coğrafyasına, ve geleceğine duyarlı, bilinçli ve sorumlu tercihler yapmaları önemli. Bu konuda da tüm şehrin bireylerinin elinin altındaki hazine kendi şehirlerinin barındırdığı mimari dokunun görünür kıldığı hafızası. Bu hafızaya başvurarak, bu hafızayı aktif hale getirerek Ayvalık’ta modern yaşamın ihtiyaçları ile Ayvalık’ın karakteristik özelliklerini bağdaştırmak son derece mümkün.

Bu olasılığın Ayvalık özelindeki tartışması da bundan sonraki yazıların konusu.

Seçil PİYON

Aralık 2008, Sayı 2

papalina 13. sayı

papalina 14. sayı

papalina 15. sayı

Papalina Gazetesi 17. Sayı

papalina 18. sayı

Papalina 19. sayı

papalina 20. sayı

papalina 21. sayı

 papalina 22. sayı

papalina 23. sayı

  papalina 24. sayı

papalina 25. sayi

 

papalina 25. sayi

 Papalina 26. sayı

 



 

 

 

24/06/2018 Gün Ortalama:183  Bugün 83 Ziyaret var  Sitede 1 kişi var  IP:54.81.112.7